لولهای کوچک و سبز، براق از روغن، پر از برنج و سبزی: دلمه برگ مو از آن غذاهایی است که در استانبول، آتن، بیروت، تبریز و بلگراد همه میشناسند – و با این حال هر جا کمی طعم دیگری دارد. این مطلب را برای دوستان غیرایرانی هم نوشتهایم: با یک بشقاب دلمه سفری میکنیم به آشپزخانههای جنوبشرق اروپا، خاورمیانه و قفقاز؛ از دلمهٔ ترکی و سارمای بالکان تا دلمهٔ ایرانی با طعم ملس آشنایش. و در پایان به وین میرسیم؛ به غذایی که بسیاری از اتریشیها از کودکی میشناسند.
دلمه برگ مو؛ واژهٔ «دلمه» از کجا آمده است؟#
واژهٔ دلمه از ترکی آمده و به معنای «پرشده» است؛ از فعل dolmak یعنی «پر شدن». این واژه به خانوادهای کامل از غذاها گفته میشود: سبزیهایی مثل فلفل، کدو، گوجه یا بادمجان که داخلشان را خالی میکنند و با برنج، سبزی و اغلب گوشت چرخکرده پر میکنند. در کنار آن گونهٔ پیچیده هم هست که برگ را دور مواد میپیچند. در ترکی این گونه را دقیقاً سارما میگویند، از sarmak یعنی «پیچیدن»، اما در زبان روزمره به دلمه برگ مو بیشتر yaprak dolması یعنی «دلمهٔ برگ» میگویند.
بسیاری از پژوهشگران تاریخ غذا تنوع زیاد دلمه را به آشپزخانههای دربار عثمانی نسبت میدهند؛ جایی که از قرن پانزدهم میلادی پر کردن سبزیها به هنری مستقل تبدیل شد. با گسترش امپراتوری عثمانی، این غذاها از بالکان تا شام رفتند و همهجا بومی شدند.
دلمه در ترکیه، دلمادس در یونان#
در ترکیه دو گروه بزرگ را از هم جدا میکنند. دلمهٔ گوشتی را گرم و اغلب با ماست و سیر میخورند. گونهٔ بیگوشت با برنج، پیاز، چلغوز و کشمش ریز در روغن زیتون پخته و سرد سرو میشود. به شوخی به آن yalancı dolma یعنی «دلمهٔ دروغگو» میگویند؛ چون بدون گوشت است.
در یونان به دلمه برگ مو دلمادس (Dolmades) میگویند. رویش آبلیمو میریزند و گونهٔ گوشتیاش را اغلب با آوگولمونو، سسی از تخممرغ و لیمو، سرو میکنند. در لبنان و سوریه آن را ورق عنب یعنی «برگ انگور» مینامند و بخشی از سفرهٔ پیشغذاهاست. اینکه فرهنگ بشقابهای کوچک چگونه از ایران تا مدیترانه رفت را در مقالهٔ مزه گفتهایم.
سارما؛ دلمهٔ کلم از بالکان تا لهستان#
هر چه به شمال برویم، تاک کمتر میشود و کلم بیشتر جای برگ مو را میگیرد. در بالکان سارما بیش از همه غذای زمستانی است: در کرواسی، صربستان و بوسنی مواد برنج و گوشت را لای برگهای کلم ترششده میپیچند و آرام میپزند. در رومانی سارمالهٔ کوچک غذای ملی به شمار میرود، در مجارستان به دلمهٔ کلم töltött káposzta میگویند و در لهستان گوامبکی (Gołąbki).
فلفل دلمهای؛ خویشاوند وینی دلمه#
و وین؟ اینجا فلفل دلمهای با سس گوجه و سیبزمینی آبپز از غذاهای کلاسیک خانگی است؛ غذایی که از راه مجارستان و بالکان به آشپزی اتریش رسید. پس هر کس در وین بزرگ شده، به احتمال زیاد بیآنکه بداند دلمه خورده است.
دلمهٔ ایرانی؛ دلمه برگ مو به سبک ما#
این واژه در ایران هم خانه کرده است: ما به این غذا دلمه میگوییم و به برگهای پرشده دلمه برگ مو. آنچه دلمهٔ ایرانی را متمایز میکند، مواد داخل آن و بیش از همه طعمش است.
سبزی، لپه و طعم ملس#
در مواد دلمه برنج، لپه، اغلب گوشت چرخکرده و مقدار زیادی سبزی تازه هست: جعفری، نعناع، شوید و ترخون. با زردچوبه و گاهی دارچین یا ادویهٔ پلو مزهدار میشود – دربارهٔ این عطرها در مقالهٔ ادویههای ایرانی بیشتر بخوانید. دلمهها بعد آرام در آب میپزند و نزدیک پایان پخت چیزی شیرین و چیزی ترش به آن اضافه میشود: شکر یا شیره، همراه با سرکه، آبلیمو یا آبغوره. همین است که دلمه طعم ملسی پیدا میکند که در بسیاری از غذاهای ایرانی آشناست؛ از فسنجان تا آش انار که در مقالهٔ آش ایرانی معرفیاش کردهایم.
دلمه را گرم یا سرد، معمولاً با ماست و نان سرو میکنند.
دلمه به، دلمه بادمجان و گونههای دیگر#
در ایران جز برگ مو، فلفل (دلمه فلفل)، بادمجان (دلمه بادمجان)، گوجه، برگ کلم و حتی به را هم دلمه میکنند: دلمه به، به پرشده با گوشت و برنج، خوراکی پاییزی با ترشی ملایم و میوهای است.
دلمه برگ مو؛ غذایی برای با هم آشپزی کردن#
دلمه برگ مو غذای فوری نیست. برگها را باید جوشاند، مواد را آماده کرد و تکتک دلمهها را پیچید؛ کاری وقتگیر. برای همین در بسیاری از خانوادهها دلمه را با هم درست میکنند: چند نفر دور یک سفره مینشینند، میپیچند، گپ میزنند و میچشند.
یونسکو هم در سال ۲۰۱۷ همین جنبهٔ جمعی را ارج نهاد و سنت پخت و تقسیم دلمه در جمهوری آذربایجان را در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشری ثبت کرد. توضیح آن را در صفحهٔ یونسکو دربارهٔ سنت دلمه میخوانید. همین شادی قسمت کردن، دلمه را به فرهنگ غذایی ایرانی پیوند میدهد؛ فرهنگی که در آن کمتر چیزی را فقط برای یک نفر میپزند.
سخن پایانی: دلمه برگ مو، یک غذا و چند وطن#
دلمهٔ ترکی، دلمادس یونانی، سارمای کرواسی، فلفل دلمهای وینی یا دلمهٔ ایرانی: دلمه برگ مو و خویشاوندانش نشان میدهند غذاها چطور سفر میکنند و هر جا خانهای تازه پیدا میکنند. هر آشپزی امضای خودش را پای آن گذاشته است – در ایران، سبزی تازه و بازی شیرین و ترش.
اگر میخواهید طعمهای آشپزی ایرانی – سبزی، زعفران، انار و زرشک – را در وین تجربه کنید: رستوران سنتور در Florianigasse 20، 1080 وین، رستورانی ایرانی با آشپزخانهٔ ۱۰۰٪ حلال است و هر روز از ساعت ۱۲:۰۰ تا ۲۲:۰۰ باز است. از اینجا میز رزرو کنید. غذاهای کلاسیک دیگر را هم در دستورهای آشپزی ایرانی پیدا میکنید. نوش جان!