آش ایرانی؛ از آش رشته و آش انار تا هنر آشپزی

آش ایرانی غلیظ، پر از سبزی و پر از معناست: آش رشته، آش انار، آش دوغ با کشک – و اینکه چرا در فارسی آشپز و آشپزخانه از نام آش آمده‌اند.

وقتی در وین هوا زود تاریک می‌شود و اولین یخ‌زدگی روی سقف ماشین‌ها می‌نشیند، در ایران فصل غذایی آغاز می‌شود که از تقریباً همهٔ دستورهای آشپزی که می‌شناسیم کهن‌تر است: آش. آش ایرانی با یک سوپ رقیق فرق دارد؛ غلیظ است، سیرکننده و پر از سبزی، حبوبات و گاهی رشته – بیشتر غذایی کامل است که با قاشق خورده می‌شود تا پیش‌غذایی سبک. این مطلب را برای دوستان غیرایرانی هم نوشته‌ایم: می‌گوییم آش ایرانی چه ویژگی‌هایی دارد، مشهورترین آش‌ها را معرفی می‌کنیم و یادآوری می‌کنیم که چرا در زبان ما حتی آشپز نامش را از آش گرفته است.

آش ایرانی چیست؟#

آش غذایی غلیظ است که داغ سرو می‌شود. پایهٔ آن معمولاً حبوباتی مثل نخود، عدس، لوبیا یا لپه است، به‌همراه برنج، جو یا رشته و مهم‌تر از همه مقدار زیادی سبزی تازه: جعفری، گشنیز، شوید، اسفناج و تره. همه‌چیز آرام و طولانی می‌پزد تا مواد با هم یکی شوند و آشی جاافتاده و لعاب‌دار به دست آید.

در ایران بیش از ۵۰ نوع آش وجود دارد – از ترش تا ملس و شیرین، با گوشت یا بی‌گوشت. بسیاری از آن‌ها به‌طور طبیعی گیاهی‌اند. مقالهٔ ویکی‌پدیا دربارهٔ آش مرور خوبی بر این تنوع است.

آشپز و آشپزخانه؛ نامی که از آش آمد#

اهمیت آش را از زبان فارسی هم می‌شود فهمید. «آشپز» یعنی کسی که آش می‌پزد و «آشپزخانه» خانهٔ آشپز است. کسی که آش پختن بلد بود، آشپزی بلد بود؛ به همین سادگی.

آش در ضرب‌المثل‌های ما هم همه‌جا هست. به کسی که در همه‌چیز دخالت می‌کند می‌گوییم «نخود هر آش». و کسی که بی‌گناه سرزنش می‌شود آه می‌کشد: «آش نخورده و دهن سوخته».

آش رشته؛ آشی برای بخت و آغاز تازه#

مشهورترین آش ایرانی آش رشته است: لوبیا سفید، لوبیا قرمز، نخود و عدس با کوهی از سبزی و اسفناج. نامش را از رشته‌های پهن گندمی گرفته که نزدیک پایان پخت به آش اضافه می‌شوند.

رشته فقط یک مادهٔ غذایی نیست؛ نماد رشته‌های زندگی و بخت است که هنگام خوردن، به‌طور نمادین به دست گرفته می‌شود. برای همین آش رشته در روزهای نوروز سر سفره می‌آید و در سیزده‌بدر هم جای خودش را دارد. رسم است وقتی یکی از اعضای خانواده راهی سفری طولانی می‌شود هم آش رشته بپزند. با این همه، بیشتر در پاییز و زمستان خورده می‌شود.

کشک، نعناداغ و پیازداغ؛ تزئین آش#

آنچه آش ایرانی را بی‌همتا می‌کند، اغلب در کاسه کامل می‌شود. روی آش کشک می‌ریزند؛ فرآورده‌ای ترش از ماست خشک‌شده که به آش عمق و تازگی می‌دهد. بعد نعناداغ – نعنای خشک که کوتاه در روغن داغ سرخ شده – و پیازداغ ترد، اغلب با کمی زردچوبه و سیرداغ. تزئین را معمولاً با نقش‌هایی روی آش می‌کشند؛ آش را با چشم هم می‌خوریم. دربارهٔ زردچوبه، نعنا و عطرهای دیگر در مقالهٔ ادویه‌های ایرانی بیشتر بخوانید.

آش انار؛ آش پاییزی با طعم ملس#

وقتی در پاییز انارها می‌رسند، فصل آش انار است. آب انار و دانه‌های انار با لپه، برنج، سبزی و نعنای فراوان در آن با هم می‌پزند و اغلب کوفته‌ریزه‌هایی هم در آن هست. نتیجه، آشی ملس، سرخ و شگفت‌انگیز سرحال‌کننده است که برای هفته‌های پیش از شب یلدا در ۳۰ آذر (۲۱ دسامبر) عالی است؛ وقتی انار سر هیچ سفره‌ای کم نیست.

آش دوغ، آش جو و آش‌های دیگر#

آش دوغ؛ آشی با ماست و دوغ#

آش دوغ با ماست یا دوغ پخته می‌شود، با سبزی‌هایی مثل گشنیز، ترخون و نعنا، نخود و اغلب کوفته‌ریزه. این آش به‌ویژه در شمال‌غرب ایران رایج است – اردبیل را خاستگاه آن می‌دانند – اما در شیراز هم طرفداران زیادی دارد.

آش جو؛ آشی لعاب‌دار برای زمستان#

آش جو با جو پخته می‌شود که در پخت طولانی وا می‌رود و آش را بسیار لعاب‌دار می‌کند. غذایی کلاسیک برای زمستان است و اغلب با کشک سرو می‌شود.

در کنار این‌ها آش اسفناج، آش چغندر و آش‌هایی با میوه‌های ترش هم هست؛ تقریباً هر منطقه آش خودش را دارد و هر خانواده به دستور خودش قسم می‌خورد.

بیش از یک غذا؛ آش و هم‌سفرگی#

آش ایرانی کمتر برای دو نفر پخته می‌شود. آش را در دیگ‌های بزرگ می‌پزند و قسمت می‌کنند. این را در نذری بهتر از هر جا می‌بینیم: خانواده‌ها و همسایه‌ها در مناسبت‌های مذهبی یا برای ادای نذر، دیگ‌های بزرگ آش یا شله‌زرد می‌پزند و رایگان میان همسایه‌ها، دوستان و رهگذران پخش می‌کنند. هر کس یک بار کاسه‌ای آش نذری گرفته باشد، این مهربانی را فراموش نمی‌کند.

آش در زندگی روزمره هم حضور دارد: در روزهای سرد، آش رشتهٔ داغ در آش‌فروشی‌ها پیدا می‌شود و در زمستان کوچه‌های اطراف هر بازار ایرانی بوی آش و لبو می‌دهند.

راستی، آش با خورش و آبگوشت یکی نیست. آش غذای غلیظ کاسه‌ای است، خورش با برنج خورده می‌شود و آبگوشت غذایی گوشتی است که آب و گوشتش را جدا جدا می‌خورند.

سخن پایانی: آش ایرانی، گرمای تن و جان#

چه آش رشتهٔ نوروزی، چه آش انار پاییزی و چه آش جو در یک روز خاکستری زمستان: آش ایرانی هیچ‌وقت فقط یک پیش‌غذا نیست. از صبر، مهمان‌نوازی و شادی قسمت کردن می‌گوید – و از اینکه در ایران آشپز خوب، پیش از هر چیز آش‌پز خوب است.

اگر می‌خواهید طعم‌های آشپزی ایرانی – سبزی، زعفران، انار و نعنا – را در وین تجربه کنید: رستوران سنتور در Florianigasse 20، 1080 وین، رستورانی ایرانی با آشپزخانهٔ ۱۰۰٪ حلال است و هر روز از ساعت ۱۲:۰۰ تا ۲۲:۰۰ باز است. از اینجا میز رزرو کنید. نوش جان!

Santoor