میوهٔ به؛ میوهٔ طلایی از ایران تا وین

میوهٔ به از قفقاز و ایران آمده است: از خورش به و مربای به یاقوتی تا ممبریوی اسپانیایی و «پنیر به» اتریشی.

وقتی اواخر پاییز میوه‌های زرد طلایی روی بساط بازارهای وین چیده می‌شوند، بوی عسل، لیمو و کمی گل سرخ در هوا می‌پیچد. میوهٔ به شاید کم‌قدرترین میوهٔ اروپا باشد: خام، سفت و گس است و پخته، معجزه‌ای کوچک. اما داستانش از اتریش شروع نمی‌شود، بلکه از قفقاز و ایران؛ و از راه یونان و پرتغال به آشپزخانه‌های وین می‌رسد. این مطلب را برای دوستان غیرایرانی هم نوشته‌ایم: میوهٔ به را در سرزمین‌ها و قابلمه‌ها دنبال می‌کنیم و می‌گوییم چرا در ایران از هزاران سال پیش آن را میوهٔ خوبی می‌دانند.

خاستگاه میوهٔ به؛ از قفقاز و ایران#

به با نام علمی Cydonia oblonga از خانوادهٔ گل‌سرخیان و خویشاوند نزدیک سیب و گلابی است. به نوشتهٔ مقالهٔ ویکی‌پدیا دربارهٔ به، زادگاه اصلی آن شرق قفقاز و ماورای قفقاز است. در ایران، ترکیه و افغانستان آن‌قدر از دیرباز کشت شده که درختان خودرو هم در آنجا می‌رویند. پیشینهٔ کشت به در قفقاز به حدود ۴۰۰۰ سال پیش می‌رسد. در ایران هنوز بهِ اصفهان را از بهترین‌ها می‌دانند و ایران از تولیدکنندگان بزرگ این میوه در جهان است.

نامی به معنای «خوب»#

«به» در فارسی هم نام میوه است و هم به معنای «خوب» و «بهتر». این همانندی واژه‌ها با آوازهٔ میوه بسیار جور است. حتی دانه‌هایش هم کاربرد دارند: به‌دانه را با آب داغ دم می‌کنند و برای گلودرد به‌عنوان یک داروی خانگی ملایم و لعاب‌دار می‌نوشند.

میوهٔ به در آشپزی ایرانی؛ خورش به و دیگر غذاها#

در آشپزی ایرانی، به بیشتر ستارهٔ دیگ خورش است تا دسر. غذای کلاسیک آن خورش به است: گوشت گوسفند یا گوساله با لپه، پیاز و تکه‌های به آن‌قدر می‌پزد تا میوه نرم شود و رنگی صورتی بگیرد. لیمو عمانی یا کمی رب انار تعادل ایرانیِ ترش و شیرین را می‌سازد و دارچین و زعفران عطرش را. خورش به همیشه با برنج سرو می‌شود. دربارهٔ این خانوادهٔ غذاها در مقالهٔ خورش‌های ایرانی بیشتر بخوانید.

به در غذاهای پاییزی دیگر هم جا دارد: در تاس‌کباب، خوراکی لایه‌لایه با گوشت، سیب‌زمینی و هویج، یا در گونه‌ای پاییزی از آبگوشت. گاهی هم میانش را خالی می‌کنند و با گوشت و برنج پر می‌کنند؛ این همان دلمهٔ به است.

مربای به؛ یاقوتی و خوش‌عطر#

صبح‌ها به به شکل مربای به سر سفره می‌آید. برای این مربا، تکه‌ها یا خلال‌های به را مدت‌ها در شربت شکر می‌پزند، اغلب با هل یا کمی گلاب. در این میان تکه‌های زرد کم‌رنگ به رنگ یاقوتی درخشان درمی‌آیند. کنارش نان تازه، کره و پنیر سفید می‌آید؛ درست مثل صبحانهٔ ایرانی.

از کرت تا لیسبون؛ به در دوران باستان و واژهٔ «مارمالاد»#

یونانیان این میوه را به شهر کیدونیا در جزیرهٔ کرت نسبت می‌دادند و نام علمی Cydonia از همین‌جاست؛ هرچند این احتمالاً ریشه‌شناسی عامیانه است. به را میوهٔ آفرودیته، الههٔ عشق، می‌دانستند و به گفتهٔ پلوتارک، خوردن یک به با هم بخشی از آیین عروسی بود. رومیان آن را با عسل می‌پختند و نگه می‌داشتند.

اما زیباترین داستان واژه‌ها در شیشهٔ مربای صبحانه پنهان است: در پرتغالی به را marmelo می‌گویند و marmelada در اصل خمیری سفت از به بود. این واژه از راه فرانسوی به زبان‌های دیگر رسید و در آلمانی Marmelade و در انگلیسی marmalade شد. پس هر مارمالادی، به معنای دقیق، نوهٔ میوهٔ به است.

ممبریو، آیوا تاتلیسی و پنیر به؛ به در سراسر جهان#

تقریباً هر جا که به می‌روید، خوراکی ویژهٔ خودش را دارد:

  • اسپانیا: dulce de membrillo خمیری سفت و قرمز مایل به قهوه‌ای است. ممبریو را برش می‌زنند و با پنیر مانچگو می‌خورند. در آرژانتین و اروگوئه، خمیر به با پنیر حتی دسر ملی به شمار می‌آید.
  • ترکیه: برای ayva tatlısı نیمه‌های به را در شربت شکر می‌پزند و با سرشیر غلیظ (قیماق) سرو می‌کنند.
  • بالکان و ایتالیا: در صربستان و کرواسی به خمیر به kitnikez می‌گویند و در ایتالیا cotognata.
  • اتریش: اینجا پنیر به (Quittenkäse) را می‌شناسند، خمیری که به شکل لوزی بریده می‌شود، و همچنین ژلهٔ به، کمپوت و عرق‌های میوه‌ای.

شیرین در غرب، خورشی در شرق#

جالب است که مردم یک میوه را چقدر متفاوت می‌بینند. در اروپا به بیشتر پخته و نگهداری می‌شود و پکتین فراوانش آن را مادهٔ ژله‌کنندهٔ بی‌نظیری می‌کند. اما در ایران به به‌طور طبیعی کنار گوشت و حبوبات در دیگ می‌رود؛ همان‌طور که انار، پسته یا زرشک هم در آنجا شیرین و شور را به هم پیوند می‌دهند.

سخن پایانی: میوهٔ به، میوهٔ طلایی میان ایران و وین#

میوهٔ به قفقاز و کرت، اصفهان و لیسبون، دیگ‌های خورش ایرانی و پنیر به اتریشی را به هم پیوند می‌دهد. هر کس یک بار این میوهٔ سفت و خوش‌عطر را آرام پخته باشد، می‌فهمد چرا نامش در فارسی معنای «خوب» می‌دهد. پاییز و زمستان بهترین زمان برای کشف آن است؛ چه به شکل مربای یاقوتی، چه ممبریو کنار پنیر و چه یک خورش به خوش‌عطر.

رستوران سنتور در Florianigasse 20، 1080 وین، رستورانی ایرانی با آشپزخانهٔ ۱۰۰٪ حلال است و هر روز از ساعت ۱۲:۰۰ تا ۲۲:۰۰ باز است. از اینجا میز رزرو کنید. نوش جان!

Santoor