گلاب؛ از ایران تا آشپزخانه‌های جهان

گلاب از شیراز تا لوبک به شیرینی‌ها عطر می‌دهد. این مایهٔ خوشبو چطور در ایران پدید آمد، در گلاب‌گیری کاشان چه می‌گذرد و گلاب را در آشپزی چطور درست به کار ببریم.

چند قطره کافی است تا یک دسر بوی گلستانی در اردیبهشت بدهد. گلاب از کهن‌ترین چاشنی‌های جهان است و شاید ایرانی‌ترینِ آن‌ها. نامش از «گل» و «آب» ساخته شده و از ایران راهش را به هند، ترکیه، شمال آفریقا و حتی اروپای مرکزی باز کرده است: هر کس مارسیپان کلاسیک خورده باشد، به احتمال زیاد طعمش را چشیده است. این مطلب را برای دوستان غیرایرانی هم نوشته‌ایم: عطر گل سرخ را دور دنیا دنبال می‌کنیم و می‌گوییم گلاب را در آشپزی چطور درست به کار ببریم.

گلاب چیست؟#

این مایهٔ خوشبو از تقطیر گلبرگ‌های تازه با آب به دست می‌آید. بخاری که بالا می‌رود عطر گل‌ها را با خود می‌برد، خنک می‌شود و در ظرفی جمع می‌شود. مقدار بسیار کمی روغن گران‌بهای گل رو می‌آید و زیر آن، آب معطر باقی می‌ماند.

گل محمدی#

گلی که بیش از همه به کار می‌رود گل محمدی است، با نام علمی Rosa damascena که در اروپا «گل سرخ دمشقی» می‌نامندش. صورتی‌رنگ و بسیار خوشبوست و فقط چند هفته در سال گل می‌دهد؛ پس چیدنش باید سریع باشد.

ابن‌سینا و هنر تقطیر#

دستگاه‌های سادهٔ تقطیر را کیمیاگران اسکندریهٔ باستان هم می‌شناختند. اما معمولاً ابن‌سینا (۳۷۰ تا ۴۱۶ خورشیدی، ۹۸۰ تا ۱۰۳۷ میلادی)، پزشک و دانشمند ایرانی، را پدر گلاب‌گیری به شکل امروزی می‌دانند. او تقطیر با بخار را چنان بهتر کرد که بتوان عطر گل‌ها را با اطمینان گرفت. پس از آن، این آب معطر به کالایی پرطرفدار در جهان اسلام تبدیل شد؛ هم دارو، هم عطر و هم چاشنی. مقالهٔ ویکی‌پدیا دربارهٔ گلاب مرور خوبی بر این موضوع است.

گلاب‌گیری کاشان؛ جشن گل و گلاب#

قلب این سنت در مرکز ایران، اطراف شهر کویری کاشان است. حدود ۱۵ کیلومتر جنوب‌تر، در دامنهٔ کوه، قمصر قرار دارد؛ مشهورترین شهر گل سرخ در ایران. از نیمهٔ اردیبهشت تا نیمهٔ خرداد آنجا جشن گلاب‌گیری برپاست. صبح زود، پیش از آنکه آفتاب عطر گل‌ها را بپراند، خانواده‌ها گل می‌چینند. بعد آن را در دیگ‌های مسی روی آتش تقطیر می‌کنند؛ در بسیاری از کارگاه‌ها هنوز به روش قدیمی. هر سال هزاران نفر از سراسر ایران می‌آیند تا تماشا کنند، عطر گل را نفس بکشند و گلاب تازه را مستقیم از سازندگانش بخرند.

گلاب قمصر جایگاه مذهبی هم دارد و از جمله در حرم امام رضا در مشهد به کار می‌رود.

گلاب در آشپزی ایرانی#

بیشترین نقش را در شیرینی‌ها و دسرهای ایرانی دارد. چند نمونهٔ کلاسیک:

  • شله‌زرد – دسر برنجی طلایی با زعفران و گلاب که با دارچین و پسته تزئین می‌شود. اغلب در دیگ‌های بزرگ پخته و میان همسایه‌ها پخش می‌شود.
  • فالوده – رشته‌های نازک نشاسته در شربت نیمه‌یخ‌زدهٔ شکر و گلاب؛ سوغات شیراز.
  • بستنی سنتی – بستنی زعفرانی با عطر گل و پسته.
  • نان برنجی – شیرینی ظریف آرد برنج با عطر گل که اغلب برای نوروز پخته می‌شود.
  • شربت‌ها – نوشیدنی‌های خنک، مثلاً با گلاب یا آلبالو.

گل و زعفران جفتی بی‌رقیب‌اند؛ دربارهٔ «طلای سرخ» در مقالهٔ زعفران ایرانی بیشتر بخوانید. دسرهای معطر دیگر را در مقالهٔ شیرینی‌های ایرانی معرفی کرده‌ایم. گلبرگ خشک گل محمدی هم نقش خودش را دارد و در ادویهٔ پلویی هست که در مقالهٔ ادویه‌های ایرانی توضیحش داده‌ایم.

گلاب در سراسر جهان#

عطر گل محمدی در امتداد راه‌های تجاری کهن به آشپزخانه‌های بسیاری رسید و اغلب، واژهٔ فارسی هم همراهش رفت.

هند و پاکستان: گلاب‌جامون#

در هند گل سرخ هنوز «گلاب» نامیده می‌شود؛ وام‌واژه‌ای از فارسی. معروف‌ترین نمونه گلاب‌جامون است: گلوله‌های سرخ‌شدهٔ شیری که در شربتی با عطر هل و گل غوطه می‌خورند. در دربار امپراتوران گورکانی هند، فرهنگ ایرانی حرف اول را می‌زد و آشپزی‌اش تا امروز ردپا گذاشته است. لسی هم گاهی چند قطره گلاب می‌گیرد؛ بیشتر در مقالهٔ دوغ، نوشیدنی ماستی ایرانی.

ترکیه و بالکان: گولاچ و درهٔ گل سرخ#

در ترکیه گولاچ دسر ماه رمضان است: ورقه‌های بسیار نازک نشاسته که در شیر شیرین و معطر به گل خیس می‌خورند، لابه‌لایشان گردو می‌ریزند و رویشان دانهٔ انار می‌پاشند. راحت‌الحلقوم هم اغلب طعم گل دارد. شمال‌تر، در بلغارستان، درهٔ گل سرخ اطراف کازانلاک قرار دارد که از سال ۱۹۰۳ هر سال اوایل ژوئن جشن بزرگ گل در آن برگزار می‌شود.

مراکش: درهٔ گل‌ها#

گل محمدی در مراکش هم می‌روید: اطراف شهر قلعهٔ مگونه در حاشیهٔ رشته‌کوه اطلس، گل‌ها را تقطیر می‌کنند و برایش جشن می‌گیرند. در آشپزی مراکشی آب گل به شیرینی‌ها، دسرهای شیری و سالاد میوه عطر می‌دهد.

اروپا: مارسیپان و میراث قرون وسطا#

اروپایی‌ها از قرون وسطا آن را می‌شناختند، اول به‌عنوان دارو. هنوز هم از مواد سنتی مارسیپان است: خمیر کلاسیک آن از بادام، شکر و گلاب درست می‌شود. پیش از آنکه وانیل به چاشنی رایج تبدیل شود، عطر گل در بسیاری از شیرینی‌پزی‌های اروپا امری عادی بود. حتی واژهٔ انگلیسی julep از راه عربی به «گلاب» فارسی می‌رسد.

گلاب در آشپزی: نکته‌هایی برای خانه#

در وین گلاب را در فروشگاه‌های ایرانی و شرقی می‌فروشند. چند قاعدهٔ ساده کمک می‌کند:

  • خوراکی بخرید: بطری‌های قفسهٔ آرایشی برای خوردن نیستند.
  • کم بریزید: با یک قاشق چای‌خوری شروع کنید و بچشید. زیادی‌اش زود طعم صابون می‌دهد.
  • آخر کار اضافه کنید: حرارت عطرش را می‌پراند، برای همین معمولاً کمی پیش از سرو اضافه می‌شود.
  • همراهان خوب: زعفران، هل، پسته، بادام، شیر، ماست، توت‌فرنگی و انار.
  • درست نگه دارید: در جای تاریک و خنک و با در بسته تا عطرش مدت‌ها بماند.

سخن پایانی: گلاب، پیوند آشپزخانه‌های جهان#

فالوده در شیراز، گلاب‌جامون در دهلی، گولاچ در استانبول یا مارسیپان در شمال آلمان: این آب معطر نشان می‌دهد یک عطر ایرانی تا کجا می‌تواند سفر کند. آنچه روزی در دیگ‌های مسی قمصر آغاز شد، امروز در آشپزخانه‌های چند قاره پیدا می‌شود و هر قطره‌اش یادآور گلستانی در بهار ایران است.

اگر می‌خواهید طعم‌های آشپزی ایرانی – زعفران، گل و پسته – را در وین تجربه کنید: رستوران سنتور در Florianigasse 20، 1080 وین، رستورانی ایرانی با آشپزخانهٔ ۱۰۰٪ حلال است و هر روز از ساعت ۱۲:۰۰ تا ۲۲:۰۰ باز است. از اینجا میز رزرو کنید. نوش جان!

Santoor